Bản Thể Âm Dương Trong Đạo Gia: Nhất Âm Nhất Dương Chi Vị Đạo

Trước khi trời đất hình thành, vũ trụ chìm trong trạng thái tĩnh lặng tuyệt đối, vô hình vô tướng, không có điểm bắt đầu cũng không có điểm kết thúc. Đạo gia gọi trạng thái này là "Vô Cực" (無極) – hư không thanh tịnh. Trong cái tĩnh lặng vô biên ấy, một sự chuyển động huyền vi bắt đầu thức tỉnh, năng lượng nguyên thủy ngưng tụ lại thành một điểm tựa toàn bích gọi là "Thái Cực" (太極). Thái Cực vừa hàm chứa tiềm năng chuyển động vừa hàm chứa xu hướng ngưng nghỉ. Khi Thái Cực chuyển động, phần năng lượng thanh nhẹ, nóng ấm, bốc lên cao tạo thành Dương; phần năng lượng trược đặc, mát lạnh, lắng xuống thấp tạo thành Âm. Lão Tử trong Đạo Đức Kinh chương 42 đã khái quát hóa quy trình này bằng một câu súc tích: "Đạo sinh Nhất, Nhất sinh Nhị, Nhị sinh Tam, Tam sinh vạn vật. Vạn vật phụ Âm nhi bão Dương, trùng khí dĩ vi hòa" (Đạo sinh ra Một, Một sinh ra Hai, Hai sinh ra Ba, Ba sinh vạn vật. Vạn vật đều cõng Âm mà ôm Dương, điều hòa bằng dòng sinh khí ở giữa).

Bốn quy luật này gắn kết hữu cơ với nhau. Nhận thức sâu sắc tính đối lập thống nhất của Âm Dương giúp con người thoát khỏi lối tư duy nhị nguyên cực đoan, nhìn đời với tâm thế điềm tĩnh bao dung.

Đồ hình Thái Cực hình tròn với hai nửa đen trắng uốn lượn hình chữ S (hình hai con cá ôm nhau) là biểu tượng triết học vĩ đại nhất của phương Đông: - Đường cong chữ S: Thể hiện sự chuyển biến mềm mại, không có góc cạnh xung đột gay gắt. Dương lớn dần thì Âm nhỏ lại và ngược lại. - Chấm đen trong phần trắng (Dương trung hữu Âm): Trong cái cực Dương luôn thai nghén mầm mống của Âm. Giữa trưa nắng gắt nhất cũng là lúc bóng râm bắt đầu hình thành. - Chấm trắng trong phần đen (Âm trung hữu Dương): Trong đêm tối dày đặc nhất cũng là lúc hạt mầm ánh sáng chuẩn bị bừng tỉnh (giờ Tý nửa đêm). Ý nghĩa nhân sinh: Trong nghịch cảnh tăm tối nhất chớ vội tuyệt vọng vì ánh sáng đang nảy mầm; trong vinh quang rực rỡ nhất chớ vội kiêu ngạo vì hiểm họa đang tiềm ẩn.

Đạo gia không nghiên cứu Âm Dương như lý thuyết suông mà đưa thẳng vào đời sống thực hành: 1. Dưỡng sinh Đạo gia: Giữ cho Âm Dương bình hành. Dương khí bồi đắp qua vận động, hít thở dưỡng khí buổi sớm; Âm dịch bồi đắp qua giấc ngủ sâu và thực phẩm thanh đạm. 2. Thuật đối nhân xử thế: Cương nhu phối hợp. Khi đối phương nóng nảy (Dương cực), ta phải dùng sự mềm mỏng, khiêm nhường (Âm nhu) để đón nhận; khi cần hành động dứt khoát thì kiên định như kim thạch. 3. Đạt cảnh giới Thiên Nhân Hợp Nhất: Khi tâm trí con người không còn phân biệt yêu ghét, hơn thua, hòa mình trọn vẹn vào dòng chảy tự nhiên của trời đất thì chính là lúc trở về với Đạo nguyên thủy.