Đạo Gia Và Đạo Giáo Khác Nhau Thế Nào? Phân Định Triết Học Và Tôn Giáo

Trong ngôn ngữ học Hán - Việt, sự phân định giữa chữ "Gia" (家) và chữ "Giáo" (教) mang ý nghĩa nền tảng: - Chữ "Gia" (như trong Nho gia, Đạo gia, Mặc gia, Pháp gia): Chỉ các học phái triết học, tư tưởng học thuật do một hoặc nhiều bậc tôn sư khởi xướng nhằm kiến giải trật tự vũ trụ và nhân sinh. - Chữ "Giáo" (như trong Đạo giáo, Phật giáo, Cơ Đốc giáo): Chỉ một tổ chức tôn giáo hoàn chỉnh có hệ thống thần phả tôn thờ, giáo điều niềm tin, giáo luật răn đe, nghi lễ tế tự và đoàn thể tín đồ xuất gia tu học. Sự đồng nhất nhầm lẫn giữa hai khái niệm này bắt nguồn từ việc cả hai đều lấy chữ "Đạo" làm hạt nhân và phương Tây dịch chung thành thuật ngữ "Taoism" (hoặc phân biệt thành Daoist philosophy vs Religious Daoism).

Qua bảng đối chiếu trên, có thể thấy rõ: Đạo gia là mảnh đất màu mỡ sản sinh tư tưởng, còn Đạo giáo là ngôi đền tôn giáo được xây dựng trên mảnh đất đó nhưng bổ sung thêm cấu trúc đức tin, huyền bí học và nghi lễ phụng vụ.

Lịch sử chứng kiến một bước ngoặt kỳ vĩ trong tư tưởng nhân loại khi một nhà triết học hiện thực được tôn vinh thành Đấng Sáng Tạo vũ trụ. Lão Tử (Lão Đam) thời Xuân Thu là quan coi kho sách nhà Chu, sau khi cưỡi trâu xanh qua ải Hàm Cốc để lại 5000 chữ Đạo Đức Kinh rồi mất dấu. Trong Đạo Đức Kinh, ông không hề đề cập đến bùa chú cầu an hay việc cúng tế cầu phúc. Tuy nhiên, đến thời Lưỡng Hán, phong trào thần bí học "Hoàng Lão" kết hợp với thuật sĩ Trường Sinh của nước Yên, Tề đã tôn xưng Lão Tử thành bậc thần nhân bất tử. Năm 142 SCN, Trương Đạo Lăng tuyên bố nhận được thần thị từ Lão Tử, tôn ngài làm "Thái Thượng Lão Quân" — giáo chủ tối cao, chính thức khai sinh đạo phái Ngũ Đấu Mễ Đạo.

Sự khác biệt lớn nhất giữa Đạo gia và Đạo giáo nằm ở cách thức cảm thụ và tiếp cận "Đạo": 1. Với Đạo gia: Đạo là bản thể trừu tượng, là quy luật tự nhiên tuyệt đối vô tư: "Thiên địa bất nhân, dĩ vạn vật vi sô cẩu" (Trời đất không có lòng nhân thiên vị, xem vạn vật bình đẳng như chó rơm tế tự). Đạo không có ý chí khen thưởng hay giáng phạt ai. 2. Với Đạo giáo: Đạo được cụ thể hóa và nhân cách hóa thành Tam Thanh Tôn Thần. Đạo có lòng từ bi tế độ quần sinh, có năng lực chuyển hóa kiếp số và lắng nghe lời cầu nguyện, sám hối của đệ tử chí tâm tu trì.

Cách ứng xử với sống và chết bộc lộ lăng kính đối lập thú vị giữa hai phái: - Đạo gia (Đặc biệt là Trang Tử): Nhìn nhận sinh và tử như bốn mùa xuân hạ thu đông luân chuyển tự nhiên. Khi vợ mất, Trang Tử gõ bồn ca hát vì hiểu rằng người vợ vừa hoàn thành hành trình trở về với hư vô đại đạo. Cố cưỡng cầu sống mãi bị coi là mê muội. - Đạo giáo: Không cam chịu số kiếp trầm luân của thể xác phàm trần. Tôn chỉ của người tu Đạo giáo là "Ngã mệnh tại ngã bất tại thiên" (Mệnh ta do ta nắm giữ, không phó mặc cho trời). Họ phát triển thuật luyện Đan (Ngoại đan bằng thảo mộc khoáng chất, sau chuyển thành Nội đan dưỡng khí ngưng thần) với khát vọng chuyển hóa nhục thân thành tiên thể trường sinh bất tử.

Dù mang hình thức dị biệt, Đạo gia và Đạo giáo chưa bao giờ tách rời hoàn toàn. Đạo giáo nếu thiếu đi triết lý sâu xa của Đạo gia sẽ dễ rơi vào mê tín dị đoan cuồng tín; ngược lại Đạo gia nếu không có các pháp môn dưỡng sinh, định tâm của Đạo giáo sẽ chỉ dừng lại ở lý luận suông trên trang giấy. Đối với người học đạo chân chính tại Thiên Kỷ Đạo Quán: - Ta lấy tư tưởng Đạo gia làm "Gốc" để khai mở tuệ giác, sống thong dong tự tại. - Ta dùng phương pháp Đạo giáo làm "Dụng" để tôi luyện thân thể khỏe mạnh, tĩnh tọa trừ phiền não và thấu hiểu lẽ huyền vi của mệnh số.